52ο Πανελλήνιο Συνέδριο ΠΕΦ

Στο 52ο Πανελλήνιο Συνέδριο της ΠΕΦ (5-6 Νοεμβρίου, 2026, Λάρισα) εισηγούμαι το θέμα: «Μετάφραση, γλωσσική ιδεολογία και η κατασκευή της ενιαίας ελληνικής γλώσσας στο νέο Πρόγραμμα Σπουδών για τα Αρχαία Ελληνικά στο Γυμνάσιο»

ΤΠΕ και διδασκαλία των κλασικών γλωσσών

Στον τόμο Evolving Perspectives on Digital Classics περιλαμβάνεται, μεταξύ άλλων, ένα ενδιαφέρον άρθρο σχετικά με τις "νέες" τεχνολογίες (ΤΠΕ) και τη διδασκαλία των κλασικών γλωσσών, με τίτλο "New Technologies for Learning and Teaching Ancient Greek and Latin" (του Federico Aurora).

Το άρθρο, χωρίς να πρωτοτυπεί, παρουσιάζει τις βασικές κατευθύνσεις στις οποίες η ψηφιακή τεχνολογία επηρεάζει τη διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών και των Λατινικών (κυρίως). Η επιλογή του συντάκτη να μην περιοριστεί σε έναν κατάλογο εργαλείων είναι εύστοχη, καθώς, όπως αναφέρεται, τέτοιοι κατάλογοι γρήγορα παλιώνουν. Το ενδιαφέρον του βρίσκεται κυρίως στη σύνδεση της διδασκαλίας των κλασικών γλωσσών με την "Εκμάθηση Δεύτερης Γλώσσας" (Second Language Acquisition, SLA) και την "Υποβοηθούμενη από Υπολογιστή Εκμάθηση Γλωσσών" (Computer-Assisted Language Learning, AL-CALL).

Ωστόσο, εδώ εμφανίζεται και το βασικό ζήτημα του άρθρου: τι καινούργιο προσφέρουν, έπειτα από αρκετές δεκαετίες πειραματισμού και εφαρμογών, οι ψηφιακές κλασικές σπουδές ως προς την παιδαγωγική και τη διδασκαλία; Η συστηματική παρουσίαση ψηφιακών εργαλείων είναι χρήσιμη, αλλά από μόνη της δεν συνιστά παιδαγωγική καινοτομία. Σε αρκετές περιπτώσεις η ψηφιακή τεχνολογία φαίνεται να λειτουργεί κυρίως ως νέο μέσο για ήδη γνωστές πρακτικές: ψηφιακά λεξικά αντί έντυπων, ηλεκτρονικά κείμενα αντί έντυπων, ψηφιακές ασκήσεις λεξιλογίου και γραμματικής, flashcards και παιχνίδια αντί αντίστοιχων συμβατικών δραστηριοτήτων. Το ερώτημα επομένως δεν είναι μόνο αν τα εργαλεία αυτά είναι χρησιμότερα, ταχύτερα ή ευκολότερα προσβάσιμα, αλλά αν μεταβάλλουν ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο διδάσκονται και μαθαίνονται τα Αρχαία Ελληνικά και τα Λατινικά.

Η υιοθέτηση της SLA και των επικοινωνιακών προσεγγίσεων είναι ένα ενδιαφέρον πεδίο, ιδιαίτερα επειδή μετατοπίζει την προσοχή από τη γραμματική ανάλυση και τη μετάφραση προς την κατανόηση, την πρόσληψη προφορικού λόγου και τη σταδιακή ανάπτυξη γλωσσικής ευχέρειας. Παρά ταύτα, το άρθρο δεν φαίνεται να προχωρεί αρκετά από τη θεωρητική αυτή διαπίστωση σε μια σαφώς διαφοροποιημένη παιδαγωγική πρόταση. Η ψηφιακή τεχνολογία παρουσιάζεται συχνά ως μέσο για να καταστεί εφικτή η εφαρμογή αρχών που είναι ήδη γνωστές από την παραδοσιακή, γλωσσική παιδαγωγική. Έτσι, μένει ανοιχτό το ερώτημα αν έχουμε μια νέα παιδαγωγική για τις κλασικές γλώσσες ή, σε σημαντικό βαθμό, παλιές παιδαγωγικές πρακτικές με νέα ψηφιακά μέσα.

Ακόμη πιο προβληματικό είναι το εύρος του εκπαιδευτικού πλαισίου που προϋποθέτει το άρθρο. Η βιβλιογραφία και τα παραδείγματα είναι σε μεγάλο βαθμό αγγλόφωνα, αφορούν κυρίως τα Λατινικά, και προέρχονται κυρίως από το εκπαιδευτικό περιβάλλον στο οποίο έχουν αναπτυχθεί οι σύγχρονες προσεγγίσεις της SLA και του CALL. Αυτό δημιουργεί ένα ερώτημα που το άρθρο δεν φαίνεται να εξετάζει επαρκώς: σε ποια εκπαιδευτικά συστήματα απευθύνεται η προτεινόμενη ψηφιακή παιδαγωγική; Η διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών και των Λατινικών δεν πραγματοποιείται σε ένα ενιαίο εκπαιδευτικό περιβάλλον. Διαφέρουν οι στόχοι, ο χρόνος διδασκαλίας, η θέση των κλασικών γλωσσών στο πρόγραμμα, οι εξεταστικές απαιτήσεις και οι παιδαγωγικές παραδόσεις από χώρα σε χώρα. Η περιορισμένη αναφορά σε μη αγγλόφωνα εκπαιδευτικά συστήματα περιορίζει επομένως και την εμβέλεια των συμπερασμάτων.

Το ίδιο ισχύει και για την τεχνητή νοημοσύνη. Η δυνατότητα δημιουργίας διαδραστικών περιβαλλόντων και συνομιλητών είναι ίσως το σημείο με τις μεγαλύτερες μελλοντικές προοπτικές, επειδή μπορεί να μεταβάλει ουσιαστικά την πρόσβαση των μαθητών σε γλωσσική πρακτική. Το άρθρο, όμως, δικαιολογημένα επισημαίνει ότι η ποιότητα των παραγόμενων γλωσσικών δεδομένων, ιδίως στη σύνταξη, αποτελεί ακόμη σοβαρό ζήτημα. Εδώ ακριβώς θα χρειαζόταν περισσότερη παιδαγωγική έρευνα και λιγότερη απλή καταγραφή δυνατοτήτων.

Τελικά, η σημαντικότερη συμβολή του άρθρου δεν βρίσκεται τόσο στα επιμέρους ψηφιακά εργαλεία που παρουσιάζει όσο στην προσπάθεια να συνδεθούν οι ψηφιακές κλασικές σπουδές με τη γλωσσική παιδαγωγική και τη SLA. Η συμβολή αυτή, ωστόσο, παραμένει περισσότερο προγραμματική παρά αποδεικτική. Το άρθρο δείχνει τι θα μπορούσε να γίνει, αλλά παρέχει λιγότερα στοιχεία για το τι έχει πράγματι αποδειχθεί ότι λειτουργεί και υπό ποιες εκπαιδευτικές συνθήκες.

Το κρίσιμο ζήτημα, επομένως, δεν είναι πλέον απλώς η "ψηφιακότητα" της διδασκαλίας των κλασικών γλωσσών. Είναι αν η ψηφιακή τεχνολογία οδηγεί σε διαφορετικές μορφές μάθησης και διδασκαλίας ή αν κυρίως ανανεώνει, διευκολύνει και επιταχύνει πρακτικές που ήδη γνωρίζουμε. Εκεί βρίσκεται ίσως το ουσιαστικότερο ερευνητικό κενό που αναδεικνύει, έστω και έμμεσα, το ίδιο το άρθρο.

The Greek Library / "Η ελληνική βιβλιοθήκη"

Το The Greek Library είναι μια νέα ανοικτή βιβλιοθήκη της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, που συγκεντρώνει χιλιάδες ελληνικά κείμενα, από τον Όμηρο έως τη βυζαντινή περίοδο, και προσφέρει δυνατότητες αναζήτησης και επεξεργασίας του υλικού."

Ως προς τον χαρακτήρα της, βρίσκεται κάπου ανάμεσα στο Perseus και στο TLG: όπως το Perseus, αξιοποιεί σύγχρονες τεχνολογίες ψηφιακής φιλολογίας και σταθερές αναφορές στα κείμενα· όπως το TLG, φιλοδοξεί να αποτελέσει ένα ευρύ corpus της ελληνικής γραμματείας. Η σημαντική διαφορά είναι ότι προσφέρεται ελεύθερα, χωρίς συνδρομή.

Το The Greek Library, καθώς είναι ένα σχετικά νέο εγχείρημα, χρειάζεται ακόμη να αξιολογηθεί από την επιστημονική κοινότητα ως προς την έκταση, τις χρησιμοποιούμενες εκδόσεις και τη φιλολογική του τεκμηρίωση. Ήδη όμως αποτελεί ένα πολλά υποσχόμενο εργαλείο, ιδιαίτερα για όσους ενδιαφέρονται για την ψηφιακή και υπολογιστική μελέτη των αρχαίων ελληνικών κειμένων.

ΛΕ Σεμινάριο Ομηρικής Φιλολογίας στην Ιθάκη

Το φετινό, 35ο (ΛΕ), Σεμινάριο Ομηρικής Φιλολογίας θα γίνει από 12 έως και 14 Ιουνίου 2026 στην Ιθάκη.

Το θέμα του σεμιναρίου είναι: "Ευγνωμοσύνη- αχαριστία-γενναιοδωρία στα ομηρικά έπη".

Ακολουθεί το πρόγραμμα:

Η περίληψη της εισήγησής μου:

"Από τη χάρη στην αχαριστία στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια"

Στην προκείμενη εισήγηση εξετάζεται η αχαριστία στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια ως άρνηση της χάριτος (οὐκ ἔστι χάρις) σε λόγους χαρακτήρων. Στόχος είναι να αναδειχθούν οι εντάσεις που προκαλούνται από την έλλειψη της χάριτος ως προς τον κώδικα αρχών της τιμής, της φιλότητας, της ξενίας / ικεσίας, της δικαιοσύνης και της, ρητής ή υπόρρητης, ανταπόδοσης. 

Στην εισαγωγή επισημαίνεται η πολύσημη αμφισημία της χάριτος στα ομηρικά έπη ως πράξη ευχαρίστησης, ευγνωμοσύνης, ευχαριστίας, χάρης, αντιδωρεάς, κλπ. 

Στο συστηματικό μέρος αναλύονται συγκριτικά τέσσερα, παράλληλα παραδείγματα υπονοούμενης αχαριστίας, δύο από την Ιλιάδα και δύο από την Οδύσσεια. 

Στην Ιλιάδα ο Αχιλλέας και ο ηγεμόνας των Λυκίων Γλαύκος υποστηρίζουν ότι δεν αντλούν κάποιο όφελος ή ευχαρίστηση από τον αδιάκοπο πολεμικό τους μόχθο εναντίον των εχθρών (οὐκ ἄρα τις χάρις ἦεν, Ι 316 = Ρ 147). Η διαμαρτυρία του Αχιλλέα έχει ως αποδέκτες τον Αγαμέμνονα και Αχαιούς, οι οποίοι αντιμετώπισαν τον άριστο των Αχαιών σαν «ατίμητο μετανάστη» στην αναδιανομή των λαφύρων. Η επίπληξη του Γλαύκου για αχαριστία αφορά τον «δειλό» Έκτορα, που άφησε αφρόντιστο στο πεδίο της μάχης τον νεκρό Σαρπηδόνα, σύμμαχο και ξένο αλλά και μεγάλο «όφελος» για τους Τρώες. 

Στην Οδύσσεια η Πηνελόπη, στη διαμαρτυρία της στον κήρυκα Μέδοντα, και ο μνηστήρας ιερέας Ληώδης, στην ικεσία του στον Οδυσσέα, αναγνωρίζουν ότι δεν υπάρχει ανταμοιβή ή ευχαριστία για όσους κάνουν ευεργετικές πράξεις (οὐκ ἔστι χάρις μετόπισθ᾽ εὐεργέων, δ 695 = χ 319). Η Πηνελόπη καταλογίζει έμμεσα αχαριστία στους μνηστήρες, που με τα «άσχημά» τους έργα ξέχασαν πόσο καλός και δίκαιος βασιλιάς ήταν απέναντι στους υπηκόους του ο εξαφανισμένος Οδυσσέας, ενώ για τον μνηστήρα ιερέα η έλλειψη ευγνωμοσύνης αφορά τον νοστήσαντα άρχοντα του παλατιού της Ιθάκης, ο οποίος, αντί να αναγνωρίσει τη «φρόνιμη» στάση του, θα του πάρει αμέσως το κεφάλι. 

Συμπερασματικά επισημαίνονται οι αναλογίες που αναδύονται μέσα από τις επιμέρους διαφορές στη διαπραγμάτευση της έλλειψης της χάριτος από το πολεμικό στο μεταπολεμικό έπος.

ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ

Ι. Ξενόγλωσση:

Adkins, A.W.H. 1982. Values, Goals, and Emotions in the Iliad. Classical Philology 77/4: 292-306.

Cook, E. F. 2016. Homeric Reciprocities. Journal of Mediterranean Archaeology 29/1: 94-104.

Deichgräber, K. 1971. Charis und Chariten: Grazie und Grazien. München: E. Heimeran.

Donlan, W. 1982. Reciprocities in Homer. Classical World 75/3: 137-175.

—. 2002. Achilles the Ally. Arethusa 35/1: 155-172.

Dubel, S. 2011. Πηνελόπεια ρήτωρ? Sur une apostrophe de Pénélope aux prétendants (Odyssée, IV, 680-695). GAIA. Revue interdisciplinaire sur la Grèce ancienne 14: 123-134.

Foley, H. P. 1995. Penelope as Moral Agent. Στο Beth Cohen (επιμ.), The Distaff Side: Representing the Female in Homer’s Odyssey. Oxford & New York: Oxford University Press.

Franzman J. W. 1972. The Early Development of the Greek Concept of Charis. Διδ. διατρ. University of Wisconsin- Madison.

Hewitt, J. W. 1927. The Terminology of "Gratitude" in Greek. Classical Philology 22/2: 142-161.

Konstan, D. 2007. Gratitude. Στο The Emotions of the Ancient Greeks: Studies in Aristotle and Classical Literature. Toronto: University of Toronto Press, σ. 156-168.

Kozak, L. 2013. Character and Context in the Rebuke Exchange of Iliad 17.142-184. The Classical World 106/1: 1-14.

Gill, C. N. Postlethwaite, & R. Seaford (επιμ.). 1998. Reciprocity in Ancient Greece. Oxford: Oxford University Press.

Kurke, L. 1991. The Traffic in Praise: Pindar and the Poetics of Social Economy. Myth and Poetics. Ithaca: Cornell University Press.

Latacz, J. 1966. Zum Wortfeld “Freude” in der Sprache Homers. Bibliothek der Klassischen Altertumswissenschaften, NF, 2., Bd 17. Heidelberg: C. Winter, σ. 78-122.

Lateiner, D. 1993. The Suitors’ Take: Manners and Power in Ithaka. Colby Quarterly 24: 173-196.

Loney, Al. 2019. The Ethics of Revenge and the Meanings of the Odyssey. Oxford / New York: Oxford University Press.

MacLachlan, B. 1993. The Age of Grace: Charis in Early Greek Poetry. Princeton, NJ: Princeton University Press.

Reece, S. 1993. The Stranger’s Welcome: Oral Theory and the Aesthetics of the Homeric Hospitality Scene. Ann Arbor: University of Michigan Press.

Sahlins, M. 1972. On the Sociology of Primitive Exchange. Στο Stone Age Economics. Chicago & NY: Aldine - Atherton, Inc., σ. 185-230.

Scott, M. 1983. Charis in Homer and the Homeric Hymns. Acta Classica 26: 1–13.

—. 1984. Charis from Hesiod to Pindar. Acta Classica 27: 1-13.

Wagner-Hasel, B. 2000. Der Stoff der Gaben: Kultur und Politik des Schenkens und Tauschens im archaischen Griechenland. Campus Historische Studien, 28. Frankfurt/New York: Campus Verlag, σ. 131-165.

Wilson, D. F. 2002. Ransom, Revenge, and Heroic Identity in the Iliad. Cambridge: Cambridge University Press.

Zanker, G. 1994. The Heart of Achilles: Characterization and Personal Ethics in the Iliad. Ann Arbor: University of Michigan Press.

ΙΙ. Ελληνόγλωσση:

Adkins, A.W. H. 2010 [1972]. Ηθικές αξίες και πολιτική συμπεριφορά στην Αρχαία Ελλάδα. Από τον Όμηρο ως τον πέμπτον αιώνα, μτφρ. Ι. Περυσινάκης. Αθήνα: εκδ. Καρδαμίτσα.

Edwards, M. 2001 [1987]. Όμηρος. Ο ποιητής της Ιλιάδος, μτφρ. Β. Λιαπής & Ν. Μπεζαντάκος. Αθήνα: εκδ. Καρδαμίτσα.

Finley, M. I. 1966 [1954] Ο κόσμος του Οδυσσέα, μτφρ. Σ. Μαρκιανός, Αθήνα: Ι. Σιδέρης.

Mauss, M. 1979 [1950]. Το δώρο. Μορφές και λειτουργίες της ανταλλαγής στις αρχαϊκές κοινωνίες, μτφρ. Α. Σταματοπούλου-Παραδέλλη. Αθήνα: Καστανιώτης.

Πόλκας, Λ. 2006. Ξενία - ικεσία - φιλότης στα οµηρικά έπη. Φιλολογική 95: 1-15.

—. 2007. Ομηρική Αρεταλογία. Στο Δ. Ν. Μαρωνίτης-Λ. Πόλκας, Αρχαϊκή επική ποίηση. Από την Ιλιάδα στην Οδύσσεια. Θεσσαλονίκη: ΙΝΣ, σ. 173-277.

—. 2023. Η ικεσία από την Ιλιάδα στην Οδύσσεια. Φιλόλογος 188: 148-158.

Seaford, R. 2003 [1994].Ανταπόδοση και τελετουργία. Ο Όμηρος και η τραγωδία στην αναπτυσσόμενη πόλη-κράτος, μτφρ. Β. Λιαπής. Αθήνα: ΜΙΕΤ.